श्री कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर

श्री कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर – शिवाच्या कोपातून जन्मलेले दिव्य स्थळ

स्थान: खिद्रापूर, तालुका शिरोळ, जिल्हा कोल्हापूर (महाराष्ट्र)
देवता: भगवान शंकर (कोपेश्वर)
उपदेवता: भगवान विष्णू (धोपेश्वर)
स्थापना: इ.स. ११व्या शतकात
निर्माता: शिलाहार राजा गांदारादित्य
नदी: कृष्णा नदीच्या काठी

🔱 इतिहास आणि स्थापत्यकला

श्री कोपेश्वर मंदिर हे कोल्हापूर जिल्ह्यातील खिद्रापूर गावात कृष्णा नदीच्या किनारी वसलेले एक अद्वितीय शैव मंदिर आहे.
इ.स. ११०९ ते ११७८ या काळात शिलाहार राजा गांदारादित्याने या मंदिराचे बांधकाम केले. विशेष म्हणजे — शिलाहार राजे जैन धर्मीय असूनही त्यांनी अनेक हिंदू मंदिरे बांधली, जी त्यांच्या सर्वधर्मसमभावाच्या वृत्तीचे प्रतीक आहे.

🏛️ मंदिराची रचना

मंदिर चार भागांत विभागलेले आहे —

स्वर्गमंडप (Swarga Mandap)
सभामंडप
अंतराळ कक्ष (Antaral Kaksha)
गर्भगृह (Garbha Gruha)

स्वर्गमंडपात वरती गोलाकार उघडलेले आकाशद्वार आहे — ज्यातून प्रकाश थेट शिवलिंगावर पडतो, हे दृश्य अत्यंत मंत्रमुग्ध करणारे आहे.
स्वर्गमंडप ४८ सुंदर कोरीव खांबांवर उभा आहे. या खांबांवर विविध देवता, नर्तक-नर्तिका आणि पशुपक्ष्यांची अत्यंत सूक्ष्म कोरीव काम केलेले आहे.

मंदिराच्या तळाशी हत्तींच्या मूर्ती बांधकामाचा भार पेलताना दिसतात — या शिल्पकलेतून प्राचीन भारतीय स्थापत्यकलेचे वैभव दिसते.

हे भारतातील एकमेव शिवमंदिर आहे जिथे भगवान विष्णूची मूर्ती (धोपेश्वर) शिवलिंगासोबत आहे.
नंदीची मूर्ती येथे मुख्य मंदिरात नाही — तिच्यासाठी स्वतंत्र मंदप बांधलेला आहे.

📜 आख्यायिका

मंदिराचे नाव “कोपेश्वर” या शब्दावरूनच कळते — कोपाने उग्र झालेला ईश्वर.
पुराणकथेनुसार, दक्षप्रजापतीने आपल्या कन्या सती व तिचे पती शंकर यांचा अपमान केल्यामुळे सतीने यज्ञकुंडात आत्मदहन केले.
हे समजताच भगवान शंकर कोपाने संतप्त झाले. त्यांनी दक्षाचे मस्तक छिन्न केले. नंतर भगवान विष्णूंनी त्यांना शांत केले आणि दक्षाला बोकडाचे मस्तक देऊन पुन्हा जीवदान दिले.
त्या वेळी शंकराचा कोप शांत करण्यासाठी विष्णूंनी त्यांना या स्थळी आणले, म्हणून या ठिकाणाचे नाव पडले — कोपेश्वर.

या आख्यायिकेमुळेच येथे शिवलिंगासमोर विष्णूची मूर्ती आहे आणि नंदी येथे अनुपस्थित आहे — कारण सती नंदीवर बसून आपल्या पित्याच्या यज्ञासाठी गेली होती.

🕉️ शिलालेख आणि इतिहास

मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर आणि प्रवेशद्वाराजवळ १२ शिलालेख आहेत.
त्यातील बहुतेक कन्नड लिपीत, तर एकच देवनागरीतील संस्कृत शिलालेख आहे, ज्यात इ.स. ११३६ मध्ये यादव राजा राजसिंहदेवाने मंदिराचे जीर्णोद्धार केले असल्याचा उल्लेख आहे.

✨ कलात्मक वैशिष्ट्ये

अर्धवर्तुळाकार छतावर अत्यंत सुंदर कोरीव नक्षीकाम.
बाहेरील भिंतींवर संपूर्ण ‘शिवलीलामृत’ कोरलेले आहे.
गणेश, कार्तिकेय, कुबेर, इंद्र, यमराज आणि त्यांच्या वाहनांच्या मूर्ती भिंतींवर कोरलेल्या आहेत.
सूर्यप्रकाश थेट स्वर्गमंडपातून गर्भगृहात पडतो — दिव्य प्रकाशाचा अनुभव देणारे दृश्य.

🌅 आजचे महत्त्व

आज हे मंदिर कोल्हापूरच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वैभवाचे प्रतीक आहे.
दरवर्षी महाशिवरात्रीला येथे हजारो भाविकांची गर्दी असते.
कोपेश्वर मंदिर केवळ उपासनेचे स्थान नाही, तर कला, श्रद्धा आणि इतिहासाचा त्रिवेणी संगम आहे.

श्री कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर