श्री तुळजाभवानी देवी मंदिर – मराठ्यांची कुलस्वामिनी
🌺 श्री तुळजाभवानी देवी मंदिर – मराठ्यांची कुलस्वामिनी 🌺
महाराष्ट्रातील धर्म, शक्ती आणि श्रद्धेचे एक प्रमुख केंद्र म्हणजे तुळजापूर येथील श्री तुळजाभवानी मंदिर. हे मंदिर बाराव्या शतकात कदंब राजवंशातील महामंडलेश्वर मार्ददेव यांनी बांधले असून, हे भारतातील ५१ शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. हे मंदिर धाराशिव जिल्ह्यातील (माजी उस्मानाबाद) मंदाकिनी नदीच्या तीरावर, यमुनाचल टेकडीवर, बालाघाट पर्वतरांगेत वसलेले आहे.
🕉️ देवी तुळजाभवानी – अर्थ आणि ओळख
‘भवानी’ या शब्दाचा अर्थ आहे जीवन देणारी शक्ती, म्हणजेच सृष्टीला गती देणारी आणि संरक्षण करणारी शक्ती. देवी भवानी ही अदिशक्तीचा अवतार असून, तिने असुरांचा नाश करून धर्माचे रक्षण केले.
देवीला विविध नावांनी ओळखले जाते – तुळजा, तुरजा, त्वरीता, अंबा इत्यादी.
📖 तुळजाभवानीची पौराणिक कथा
स्कंद पुराणात भवानी देवीविषयी प्रसिद्ध आख्यायिका आहे. राक्षस मधु-कैटभ यांनी देव-मानवांना त्रस्त केले तेव्हा ब्रह्मदेवांच्या सूचनेनुसार देवी शक्तीने भीषण रूप धारण केले. सप्तमातृका – ब्राह्मणी, चामुंडा, कुमारी, इंद्राणी, माहेश्वरी, वैष्णवी आणि वाराही यांच्या साहाय्याने देवीने त्या राक्षसांचा संहार केला.
त्यानंतर दुसरा राक्षस महिषासुर याचाही वध करून देवी यमुनाचल टेकडीवर निवास करू लागली.
याच ठिकाणी ऋषी कर्दम यांची पत्नी अनुभूती हिने आपल्या बाळाच्या रक्षणासाठी देवीचे तप केले. त्या वेळी कुकुर नावाचा राक्षस तिला त्रास देऊ लागला, तेव्हा देवी भवानी तिच्या मदतीला आली आणि कुकुराचा वध केला.
याच दिवसापासून ती “तुळजाभवानी” म्हणून पूजली जाऊ लागली.
👑 मराठ्यांची कुलस्वामिनी
श्री तुळजाभवानी देवी ही मराठा साम्राज्याची कुलदेवी मानली जाते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वतः देवीची कृपा प्राप्त केली आणि स्वराज्य स्थापनेच्या प्रत्येक निर्णायक क्षणी तिची उपासना केली.
महाराष्ट्रातील असंख्य समाजघटक व जातींमध्येही देवीला कुलदेवता म्हणून पूजले जाते – जसे की कदम, भोपे, धनगर, माळी, सोनार, लोणारी, तेली, कोळी, भवर, भुते, जोशी, गवळी इत्यादी.
🛕 मंदिराची रचना आणि विशेषता
तुळजाभवानी मंदिर हे सुमारे बाराव्या शतकात बांधले गेले. देवीची मूर्ती स्वयंभू (स्वतः प्रकट झालेली) मानली जाते.
-
मुख्य मूर्ती: काळ्या दगडात कोरलेली सुमारे ३ फूट उंच मूर्ती, आठ हातांत विविध अस्त्र-शस्त्रे आणि एका हातात महिषासुराचे मस्तक.
-
मूर्तीला दररोज लाल कुमकुम, फुलांचे दागिने आणि सुवर्ण अलंकारांनी सजवले जाते.
🚪 मंदिरातील प्रवेशद्वारे
मंदिराला तीन प्रमुख प्रवेशद्वारे आहेत —
1️⃣ सरदार निंबाळकर प्रवेशद्वार
-
येथे प्रवेश केल्यानंतर उजवीकडे मार्कंडेय ऋषी मंदिर, डावीकडे गणपती मंदिर आहे.
-
खाली उतरल्यानंतर गोमुख तीर्थ (उजवीकडे) आणि कल्लोल तीर्थ (डावीकडे) आहेत — येथे भक्त स्नान करतात.
2️⃣ शहाजी दरवाजा
3️⃣ जिजाबाई दरवाजा
-
हे दोन्ही दरवाजे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता-पित्यांच्या नावावर आहेत.
🌼 मंदिर संकुलातील इतर मंदिरे
-
आदिमाया आदिशक्ती मंदिर: तुळजाभवानीच्या पूजा विधीपूर्वी येथे पूजा केली जाते.
-
मातंगी देवी मंदिर: सरस्वतीच्या तांत्रिक रूपातील देवी.
-
अन्नपूर्णा मंदिर: अन्नदानाची देवी.
-
दत्त मंदिर: भगवान दत्तात्रेय यांचे मंदिर.
-
यमाई देवी मंदिर: भवानीची जेष्ठ बहीण मानली जाते; याच संकुलात आहे.
भक्त यमाई देवीचे दर्शन घेतल्याशिवाय यात्रा पूर्ण होत नाही. म्हणूनच अनेक भाविक नंतर औंध येथील मूळ यमाई मंदिरालाही भेट देतात.
🌸 महाराष्ट्रातील चार प्रमुख शक्तिपीठांपैकी एक
तुळजाभवानी मंदिरासोबतच –
-
रेणुका माता मंदिर (माहूर)
-
महालक्ष्मी मंदिर (कोल्हापूर)
-
सप्तशृंगी देवी मंदिर (वाणी)
ही चार मंदिरे मिळून महाराष्ट्रातील चार प्रमुख शक्तिपीठे मानली जातात.
श्री तुळजाभवानी माता ही फक्त देवी नाही तर प्रत्येक मराठी मनाची आधारशक्ती आहे. तिच्या आशीर्वादाने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना केली आणि आजही लाखो भाविक तिच्या दर्शनाने प्रेरित होतात.
जय भवानी, जय शिवाजी!
श्री तुळजाभवानी माता की जय! 🌺
Leave a Reply